Tăng cân chậm dù ăn uống nhiều? Tăng cân nhanh nhưng lại nặng nề, chậm chạp thay vì khỏe mạnh? Đó là thực trạng đối lập nhau hiện nay khiến bậc phụ huynh không khỏi băn khoản, họ đặt ra nhu cầu làm thế nào để trẻ “tăng cân lành mạnh” như khi bú mẹ?
Bài viết này giúp cha mẹ có góc nhìn khoa học để giải quyết tình trạng này
Nguyên lý tăng cân là gì?
Về cơ bản, tăng cân xảy ra khi năng lượng trẻ nạp vào lớn hơn năng lượng trẻ tiêu hao.
Năng lượng trẻ tiêu hao mỗi ngày bao gồm:
- Năng lượng cho hoạt động thể chất
- Năng lượng cho điều hòa thân nhiệt
- Năng lượng duy trì các hoạt động sống như hô hấp, tim mạch, tiêu hóa…
- Năng lượng chống lại bệnh tật hoặc phục hồi sau ốm …
Nếu trẻ ăn không đủ nhu cầu hoặc hấp thu kém, cơ thể sẽ không có đủ nguyên liệu để phát triển, dẫn đến chậm tăng cân.
Tuy nhiên, tăng cân không đồng nghĩa với việc chỉ bổ sung thật nhiều calo. Một đứa trẻ có thể tăng cân nhanh nhờ ăn quá nhiều đường hoặc chất béo nhưng lại thiếu đạm, vitamin và khoáng chất cần thiết cho phát triển chiều cao và não bộ.
Muốn trẻ tăng cân cần quan tâm các nguồn năng lượng nạp vào
Cơ thể trẻ cần 3 nhóm năng lượng chính gồm Carbohydrate (đường bột), Fat (chất béo) và Protein (đạm)
1. Carbohydrate
Đây là nguồn cung cấp năng lượng chính cho trẻ, cứ 1g cung cấp khoảng 4kcal năng lượng.
Tuy nhiên, không phải loại đường nào cũng giống nhau. Lactose là nguồn carbohydrate tự nhiên trong sữa, nhưng khi mẹ chọn sữa cho con thực tế sẽ thấy nhiều sản phẩm tăng thêm đường như sucrose, glucose syrup hoặc maltodextrin…
Điểm chung của đường được thêm vào là đều có chỉ số đường huyết từ (GI) từ trung bình đến cao, khiến đường máu tăng nhanh và dùng lâu dài cho trẻ sẽ có nguy cơ thiết lập vị giác ưa ngọt, khiến trẻ ăn uống nhiều đường hơn sau này.
2. Chất béo
Chất béo là nguồn năng lượng đậm đặc nhất. Trong mỗi 1g chất béo đã cung cấp cho trẻ 9 kcal năng lượng. Với trẻ nhỏ, chất béo đặc biệt cần chất béo để phát triển não bộ , hấp thu vitamin tan trong dầu như A, D, E, K . Tuy nhiên để con hấp thu được chất béo tốt trước hết cần tránh xa các nguồn dầu mỡ, thực phẩm qua chiên rán nhiều hơn ( ví dụ đồ ăn nhanh)
Thay vào đó cha mẹ nên ưu tiên các nguồn chất béo tốt và lành mạnh như dầu từ Cá béo, dầu olive, dầu dừa, dầu hướng dương, quả bơ…. đối với trẻ đã ăn dặm đa dạng.
Với trẻ còn phụ thuộc sữa công thức, chú ý tới sự cân đối giữa Omega 3 (ALA- DHA- EPA) và Omega 6 (ARA, LA) ghi trên lon sữa sao cho gần gũi với sữa mẹ tự nhiên và phù hợp với khuyến nghị quốc tế về sữa công thức
3. Protein (Đạm)
Mỗi 1g protein cung cấp 4 kcal tương tự đường bột nhưng Protein là nguyên liệu được ưu tiên dùng cho xây dựng cơ bắp, miễn dịch và chiều cao thay vì phục vụ các hoạt động nhanh của cơ thể.
Nguồn đạm tốt cha mẹ nên chú trọng là đạm chất lượng cao từ động vật như thịt, cá, trứng, sữa… sẽ đầy đủ acid amin thiết yếu. Nguồn đạm từ thực vật cũng có nhưng tỉ lệ acid amin chưa cân đối và thiếu các acid amin quan trọng mà cơ thể không tự tổng hợp được. Vậy nên nếu trẻ dùng sữa công thức thì nên ưu tiên sữa có đạm Whey, Casein từ sữa thay vì đạm đậu nành hay hỗn hợp đạm
Nhìn chung nếu trẻ thiếu đạm, cân nặng có thể tăng do năng lượng từ đường hay chất béo, nhưng cơ thể lỏng lẻo, ục ịch và có thể thừa cân thể thấp còi. Vì vậy cha mẹ quan tâm hỗ trợ con tăng cân thì phải luôn chú ý tăng cân lành mạnh
Thế nào là tăng cân lành mạnh?
Theo WHO, tăng trưởng khỏe mạnh là khi trẻ phát triển cân nặng và chiều cao phù hợp với biểu đồ tăng trưởng theo tuổi và giới tính.
WHO không khuyến khích việc tăng cân quá nhanh vì điều này có thể làm tăng nguy cơ:
- Béo phì
- Đái tháo đường type 2
- Gan nhiễm mỡ
- Hội chứng chuyển hóa
Tăng cân lành mạnh luôn bao gồm cả chiều cao phát triển song song, tiêu hóa ổn định và vận động linh hoạt.
WHO cũng nhấn mạnh vai trò của chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế đường bổ sung và ưu tiên các nguồn dinh dưỡng gần với sữa mẹ tự nhiên.
Tiêu chí đánh giá sữa tăng cân lành mạnh?
Hiện nay thị trường có rất nhiều dòng sữa quảng cáo giúp trẻ tăng cân nhưng thực chất là đang có sự mất cân bằng trong viêc điều chỉnh các nhóm dưỡng chất mang năng lượng. Do đó bám sát các tiêu chí sau sẽ giúp cha mẹ chọn được sản phẩm sữa phù hợp cho con nếu không thể cho con bú mẹ hoàn toàn.
1. Nguồn carbohydrate lành mạnh từ lactose
Trong danh sách thành phần sữa nếu chỉ có lactose là nguồn carbohydrate chính thì nên ưu tiên,vì đây là loại đường tự nhiên trong sữa mẹ với chỉ số đường huyết (GI) thấp, không làm tăng đường huyết, cung cấp năng lượng cho não bộ và các hoạt động nhanh của trẻ.
Những từ khóa chỉ ra sữa có thêm đường như Sucrose, Corn syrup, Glucose syrup, Maltodextrin…. nên tránh lựa chọn, trừ phi trẻ không thể dung nạp đường sữa ( hội chứng bất dung nạp lactose)
2. Đạm chất lượng cao tùy chỉnh theo nhu cầu từng độ tuổi
Đạm từ sữa bò với tỉ lệ Whey:casein được điều chỉnh theo từng giai đoạn cũng là cần thiết để trẻ thích nghi dần với thức ăn phức tạp hơn. Một điểm cha mẹ ít chú ý là so sánh hàm lượng đạm trong cùng một dòng sữa ở các giai đoạn khác nhau, nếu sữa chất lượng cao và nghiên cứu cho từng giai đoạn sẽ có sự điều chỉnh phù hợp thay vì dập khuôn một hàm lượng đạm như nhau ở mọi giai đoạn
3. Chất béo tốt đầy đủ acid béo thiết yếu
Vì là nguồn năng lượng dự trữ của cơ thể, hỗ trợ hấp thu vitamin và cung cấp acid béo cho não bộ nên Codex cũng có những khuyến nghị cụ thể về các acid béo mà cha mẹ có thể dựa vào để đánh giá sữa công thức:
• Sữa có DHA phải có ARA đi kèm, tỉ lệ ARA lớn hơn hoặc tối thiểu bằng DHA
• Nếu có EPA thì tỉ lệ không vượt quá DHA, thực tế trong sữa mẹ DHA gấp gần 4 lần EPA
Sự cân bằng Omega 3 và Omega 6 cũng chính là chìa khóa điều hòa các phản ứng miễn dịch trong cơ thể khi trẻ còn non nớt.
4. Hỗ trợ tiêu hóa ổn định để hấp thu dinh dưỡng tối ưu
Đường ruột của chúng ta chứa hàng nghìn tỷ vi sinh vật, tạo nên hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe tiêu hóa và miễn dịch. Khi hệ vi sinh cân bằng, lợi khuẩn sẽ chiếm ưu thế, giúp hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường hấp thu dinh dưỡng và bảo vệ niêm mạc ruột. Ngược lại, khi hệ vi sinh mất cân bằng, hại khuẩn có cơ hội phát triển mạnh hơn, dễ gây ra các vấn đề như đầy hơi, khó tiêu hoặc tiêu chảy.
Với lịch sử được chứng minh lâm sàng suốt hơn 20 năm qua, GOS là một loại chất xơ đặc biệt có khả năng thúc đẩy sự phát triển của lợi khuẩn như Bifidobacteria. Điều thú vị là GOS có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột một cách độc lập mà không cần kết hợp với bất kỳ loại chất xơ nào khác. Vì vậy sữa công thức có GOS với hàm lượng tiêu chuẩn là dấu hiệu nhận biết hỗ trợ tiêu hóa ổn định
Giúp trẻ tăng cân là một hành trình cần sự kiên nhẫn và hiểu đúng nguyên lý dinh dưỡng. Thay vì tìm kiếm các giải pháp “tăng cân”, cha mẹ nên tập trung vào chế độ ăn cân bằng từ các sản phẩm dinh dưỡng phù hợp để trẻ tăng cân lành mạnh và phát triển toàn diện trong tương lai.
