Trong nhiều năm qua, việc bổ sung DHA vào sữa công thức đã trở thành tiêu chuẩn được khuyến nghị bởi nhiều tổ chức y tế quốc tế. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học gần đây cho thấy không chỉ cần hiện diện DHA mà tỉ lệ giữa DHA và EPA là yếu tố quyết định hiệu quả sinh học, trong đó tỉ lệ DHA:EPA xấp xỉ 4:1 được xem là gần với sinh lý tự nhiên trong sữa mẹ- nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
Tỉ lệ DHA:EPA trong sữa mẹ – nền tảng sinh học tự nhiên
Sữa mẹ được xem là “chuẩn vàng” trong dinh dưỡng trẻ sơ sinh. Nhiều nghiên cứu phân tích thành phần axit béo trong sữa mẹ tại các khu vực khác nhau trên thế giới cho thấy:
- DHA luôn chiếm ưu thế rõ rệt so với EPA
- Tỉ lệ DHA:EPA trong sữa mẹ thường dao động phổ biến nhất quanh mức 4:1
Báo cáo của FAO/WHO (2010) về chất béo và axit béo trong dinh dưỡng người khẳng định rằng:
Axit béo không no chuỗi dài (LC-PUFA), đặc biệt là DHA (docosahexaenoic acid) chiếm ưu thế trong sữa mẹ và được ưu tiên tích lũy vào não và võng mạc của trẻ sơ sinh.
Trong khi đó, EPA trong sữa mẹ hiện diện ở mức thấp hơn, đóng vai trò điều hòa sinh học thay vì là cấu trúc chính của mô thần kinh. Điều này cho thấy tự nhiên đã “thiết kế” một tỉ lệ DHA cao hơn EPA, nhằm tối ưu cho sự phát triển sớm của trẻ. Nhưng cũng chính điều này khiến cho các bậc cha mẹ dễ hiểu nhầm rằng chỉ cần DHA là đủ vì nó chiếm tỉ lệ cao hơn,là mỗi chất béo có một vai trò quan trọng riêng và không thể thay thế cho nhau
Vai trò sinh học của DHA và EPA: bổ trợ không thay thế
Vai trò của DHA
DHA chiếm khoảng 40% axit béo trong não và khoảng 60% axit béo trong võng mạc.Các tổ chức y tế lớn đều thống nhất DHA cần thiết cho phát triển nhận thức,thị lực và tốc độ dẫn truyền thần kinh.
Các tổ chức lớn uy tín như WHO, FAO, EFSA, NIH đều khuyến nghị DHA là bắt buộc cần bổ sung trong sữa công thức cho trẻ sơ sinh.
Vai trò của EPA
EPA không phải là cấu trúc chính của não, nhưng có vai trò điều hòa viêm và miễn dịch, do EPA là nguyên liệu trực tiếp để cơ thể tạo ra eicosanoid nguồn gốc omega-3 (nhóm phân tử tín hiệu sinh học điều hòa phản ứng viêm và miễn dịch).
Ở tỉ lệ phù hợp với DHA, EPA có thể hỗ trợ môi trường sinh học thuận lợi cho DHA phát huy tác dụng, đặc biệt thông qua giảm phản ứng viêm quá mức và hỗ trợ điều hòa cảm xúc và hành viVì vậy DHA và EPA giữ vai trò hỗ trợ lẫn nhau, DHA không thể thay thế cho EPA và ngược lại.
Tỉ lệ DHA:EPA quyết định hiệu quả hấp thu
DHA và EPA đều thuộc nhóm omega-3, có cấu trúc hóa học tương đồng và sử dụng chung nhiều cơ chế sinh học, bao gồm:
- Enzym elongase và desaturase
- Hệ vận chuyển lipoprotein
- Quá trình ester hóa vào phospholipid màng tế bào
Các nghiên cứu chuyển hóa cho thấy DHA và EPA có sự cạnh tranh trực tiếp ở nhiều mức độ. Khi EPA được bổ sung với hàm lượng cao, EPA có thể chiếm ưu thế trong hệ enzym, làm giảm sự tích hợp DHA vào màng tế bào thần kinh, đặc biệt ở trẻ sơ sinh năng lực chuyển hóa còn non nớt thì sự mất cân đối này càng rõ rệt.
Điều này giải thích vì sao bổ sung EPA không thể tách rời kiểm soát tỉ lệ với DHA. Việc bổ sung EPA là cần thiết nhưng không phải chỉ cần có mặt EPA là được, tỉ lệ với DHA không phù hợp sẽ ảnh hưởng tới hiệu quả sinh học của DHA. Do đó tỉ lệ DHA: EPA ở mức phổ biến trong sữa mẹ là 4:1 là minh chứng cho sự tuyệt vời của sữa mẹ đối với sự phát triển não bộ, miễn dịch của trẻ.
Vì sao cần bổ sung DHA và EPA trực tiếp
Mặc dù ALA là tiền chất của EPA và DHA, các nghiên cứu chuyển hóa cho thấy khả năng chuyển đổi này ở người là rất hạn chế, đặc biệt trong giai đoạn sơ sinh khi hệ enzym chưa hoàn thiện. Vì vậy, việc bổ sung trực tiếp DHA và EPA là cần thiết và không thể được thay thế bằng ALA đơn thuần.
Trong nhiều năm, DHA được xem là axit béo omega-3 trung tâm đối với sự phát triển não bộ và thị giác của trẻ sơ sinh. Điều này là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Tuy nhiên, từ đó đã xuất hiện một cách hiểu đơn giản hóa rằng chỉ cần bổ sung DHA, hoặc DHA càng nhiều càng tốt là đủ, trong khi EPA không được đề cập đúng mực về vai trò quan trọng và ảnh hưởng của EPA đối với DHA.
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy cách tiếp cận này chưa đầy đủ và tiềm ẩn rủi ro sinh học, đặc biệt trong bối cảnh các rối loạn cảm xúc và hành vi có mối liên hệ mật thiết với mức độ nhận được EPA thấp ngay từ sơ sinh
Sữa công thức nào có EPA?
Phần lớn sữa công thức sơ sinh hiện nay không bổ sung EPA cho giai đoạn trẻ sơ sinh ( dưới 12 tháng tuổi), hoặc hiện diện ở tỉ lệ không lý tưởng nếu có. Nguyên nhân chính có thể đến từ việc EPA không được quy định bắt buộc trong tiêu chuẩn pháp lý, tỉ lệ ưu thế hơn của DHA với não bộ khi đặt cùng EPA, hay sự khó khăn trong việc kiểm soát tỉ lệ DHA:EPA phù hợp với sinh lý tự nhiên trong sữa mẹ
Kết quả là, trên thị trường toàn cầu, chỉ một số rất ít dòng sữa công thức cao cấp chủ động bổ sung EPA với mục tiêu mô phỏng sát hơn thành phần sinh học của sữa mẹ. Sữa công thức Little Étoile với tỉ lệ DHA:EPA nằm khoảng 4:1 đang trở thành lựa chọn của nhiều phụ huynh ở các nước phát triển như Úc, Hàn Quốc, Singapore, Malaysia hay tại Việt Nam, cho thấy người tiêu dùng ngày càng quan tâm hơn đến giá trị thực thay vì bị dẫn dắt bởi truyền thông và thành phần mang giá trị thương mại.
Mặc dù vậy, cha mẹ cũng cần chú ý nguồn gốc nguyên liệu khi sử dụng bất cứ sản phẩm nào thay thế sữa mẹ, để tránh các rủi ro liên quan đến nguồn nguyên liệu như các vụ thu hồi sữa phạm vi quốc tế như thời gian gần đây
