Tăng động giảm chú ý (ADHD) là một trong những rối loạn phát triển thần kinh phổ biến nhất ở trẻ em hiện nay. Trong nhiều năm qua, ADHD thường được hiểu đơn giản là tình trạng trẻ “hiếu động quá mức” hoặc “khó tập trung”. Tuy nhiên, khoa học thần kinh hiện đại cho thấy đây là một rối loạn phức tạp, liên quan đến cấu trúc não, quá trình phát triển thần kinh và nhiều yếu tố sinh học khác nhau trong đó có viêm.
Trong bối cảnh đó, các nghiên cứu gần đây cũng bắt đầu chú ý đến vai trò của dinh dưỡng đối với sự phát triển não bộ, đặc biệt là các acid béo omega-3 như DHA và EPA đối với việc điều hòa cảm xúc và hành vi.
Bài viết dưới đây tổng hợp những kiến thức khoa học quan trọng, hi vọng sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ hơn về tăng động giảm chú ý (ADHD) cũng như giải pháp phòng tránh.
Tỷ lệ tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ em trên thế giới
Theo các nghiên cứu dân số quốc tế quy mô lớn, tỷ lệ tăng động giảm chú ý trên toàn cầu ở trẻ em, ước tính khoảng 7%, tức là trung bình cứ 14 trẻ, thì có 1 trẻ được chẩn đoán tăng động giảm chú ý.
Một báo cáo tổng hợp 175 nghiên cứu trên nhiều quốc gia, cho thấy tỷ lệ gộp 7,2% ở trẻ nhỏ và trẻ lớn. Điều này cũng cho thấy ADHD xuất hiện ở mọi khu vực địa lý, chứ không riêng nơi nào
Nhìn chung các báo cáo toàn cầu gần đây, vẫn ước tính tỷ lệ trong khoảng 5–7%, cho thấy tăng động giảm chú ý ảnh hưởng đáng kể đến trẻ em tuổi đi học, trên toàn thế giới
Đáng chú ý là các quốc gia có mức tiêu thụ cá trung bình thấp (như Bắc Mỹ và một phần châu Âu) được báo cáo có tỷ lệ tăng động giảm chú ý cao hơn, và tỉ lệ EPA, DHA trong máu trẻ thấp hơn, so với các nước tiêu thụ lượng cá cao như Nhật Bản
Dù mối liên hệ này chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp, nhưng nó cho thấy dinh dưỡng, đặc biệt là omega-3, có thể đóng vai trò trong sức khỏe thần kinh và hành vi của trẻ.
Tăng động giảm chú ý (ADHD) có liên hệ mật thiết với viêm thần kinh
Trong những năm gần đây, khoa học thần kinh bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến khái niệm viêm thần kinh trong các rối loạn phát triển não bộ, bao gồm tăng động giảm chú ý.
Viêm vốn là một quá trình sửa chữa mô bình thường. Nhưng trong giai đoạn phát triển não, các tế bào kiểm soát tín hiệu viêm cũng kiểm soát cách mạng lưới nơ ron thần kinh kết nối. Do đó viêm quá mức làm tăng các chất khiến mạng lưới thần kinh phát triển bất thường.
Nếu điều này xảy ra trước hoặc sau sinh ở các vùng não kiểm soát chú ý và trí nhớ, nguy cơ ADHD ở những tháng/năm sau đó có thể tăng
Ví dụ một cytokine có tên là Interleukin-6 (IL-6), vừa được hoạt hóa khi nhiễm trùng, vừa tham gia điều khiển phát triển não ở các vùng liên quan tới chú ý và kiểm soát hành vi.
Khi viêm tăng khiến IL-6 tăng, làm thay đổi kết nối thần kinh, thời gian chú ý, khả năng ghi nhớ và chức năng điều hành. Nghiên cứu cho thấy trẻ tăng động giảm chú ý, có mức IL-6 cao hơn 4 lần so với trẻ bình thường
Tăng động giảm chú ý (ADHD) có thể phòng tránh được hay không?
Hiện chưa thể phòng tránh hoàn toàn vì cho đến nay, nguyên nhân tăng động giảm chú ý vẫn chưa được xác định đầy đủ. Các yếu tố di truyền, khác biệt cấu trúc/chức năng não, chấn thương não, phơi nhiễm rượu, thuốc lá, độc tố thần kinh, biến chứng khi sinh…vv đều có thể là nguyên nhân góp phần tăng nguy cơ trẻ mắc tăng động giảm chú ý.
Tuy nhiên, chế độ ăn có thể tác động và giúp giảm nguy cơ. Trẻ có mức omega-3 trong máu thấp lúc mới sinh ( thường liên quan lượng cá và Omega 3 người mẹ tiêu thụ thấp) có mức triệu chứng tăng động giảm chú ý cao hơn 13% khi 7 tuổi. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của hỗ trợ dinh dưỡng sớm, cho chức năng não và điều hòa hành vi, đặc biệt là omega-3
Vai trò của Omega-3 trong hỗ trợ tăng động giảm chú ý
Nghiên cứu cho thấy người mẹ hấp thu đầy đủ omega-3 trong thai kỳ và cho con bú có liên quan tích cực với phát triển nhận thức và hành vi ở trẻ về sau.
Cần lưu ý rằng khi nói đến Omega 3, phụ huynh hầu hết chỉ chú trọng vào một loại Omega-DHA, nhưng vai trò chính giúp điều hòa viêm thần kinh lại được thực hiện chủ yếu bởi EPA- vốn ít được nhắc đến hơn so với DHA.
Trẻ nhận được EPA đầy đủ trong sữa mẹ, giúp giảm hành vi thiếu chú ý – một dấu hiệu sớm thường gặp ở trẻ tăng động giảm chú ý . Nhiều nghiên cứu ghi nhận trẻ có biểu hiện tăng động giảm chú ý cũng có mức EPA và DHA thấp hơn so với trẻ có hành vi bình thường.
Bổ sung DHA và EPA bằng cách nào để phòng tránh tăng động giảm chú ý?
Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng đầy đủ và cân bằng cả Omega 3 ( gồm DHA và EPA) cũng như Omega 6. Cho con bú mẹ lâu nhất có thể cùng với một chế độ ăn chăm sóc dinh dưỡng tốt cho người mẹ là cách tốt nhất để trẻ nhận được đầy đủ dưỡng chất quan trọng này, góp phần điều hòa cảm xúc và hành vi
Nếu trẻ không nhận DHA và EPA tự nhiên từ sữa mẹ, thì sữa công thức trở thành nguồn omega-3 chính và gần như là duy nhất trước giai đoạn ăn dặm. Vì vậy cần chú ý đến tỉ lệ DHA và EPA trong sữa công thức sao cho sát nhất với tự nhiên trong sữa mẹ.
Khi trẻ lớn hơn, hướng dẫn dinh dưỡng thường khuyến nghị bổ sung DHA; EPA từ nguồn thực phẩm như cá béo ( cá hồi, cá ngừ, cá thu…. ) Tuy nhiên, nếu trẻ không dung nạp cá hoặc đang ốm, biếng ăn, chế độ ăn không ưu tiên cá thì sữa có DHA và EPA có nguồn gốc từ dầu cá là lựa chọn tốt hơn.
Cần lưu ý dầu cá tự nhiên có cả DHA và EPA là nguồn Omega-3 có nhiều bằng chứng lâm sàng nhất cho đến nay, trong khi dầu tảo thường không có EPA đầy đủ. Mặc dù vậy, không phải dầu cá nào cũng chất lượng như nhau, cha mẹ cần cần chọn nguồn chất lượng cao, sinh khả dụng tốt từ các nhà cung cấp uy tín
